MongoDB

یک دیتابیس nosql هست که درصورتی که relation داخلش زیاد نباشه سرعت بسیار خوبی داره و درصورت زیاد شدن relation ها سرعتش به طور محسوسی کم میشه

توی این داکیومنت ما پیاده‌سازی MongoDB درون Node.js رو میگیم درحالی که در بقیه‌ی زبان ها هم قابل استفاده و پیاده‌سازی هست

از طرفی دیتابیس MongoDB کدها و کوئری‌هاش خیلی شبیه زبان Javascript هست

Start

ما از ODM در Node.js برای راحتی کار استفاده میکنیم که بدونیم مدل سازی کنیم و مدل بسازیم

Install

ما از Mongoose به عنوان ODM استفاده میکنی

npm install mongoose

Definitions

ما اینجا برخی از تعاریف دیتابیس‌های nosql رو آوردیم

• Collection : همون معنی table در دیتابیس sql-ای رو میده

• Document : معنی یک سطر داخل دیتابیس sql-ای رو میده که درواقع یک عضو از یک Collection هست

• ORM : ابزاری برای اتصال به دیتابیس‌های sql ای هست که نیاز نباشه کد‌های مختلف برای دیتابیس‌های مختلف زد و یک کد روی انواع دیتابیس‌های sql ای کار میکنه

• ODM : معادل ORM برای دیتابیس‌های nosql هست که D به خاطر Document در دیتابیس nosql هست

Connect to Database

درصورتی که دیتابیسی که اسمشو میزنیم وجود نداشته باشه اونو میسازه

ما برای کانفیگ کانکشن به دیتابیس در دایرکتوری configs یک فایل به اسم mongodb.config.js میسازیم

configs/mongodb.config.js

const { default: mongoose } = require("mongoose");

const DB_URL = "mongodb://localhost:27017";
const DB_NAME = "mongodb-learning";
const URL = `${DB_URL}/${DB_NAME}`;

const ConnectDB = async () => {
  try {
    await mongoose.connect(URL);
    console.log("Connected to DB Successfully");
  } catch (err) {
    console.log(err.message);
  }
};

module.exports = ConnectDB;

سپس از این کانفیگ درون server.js یا فایل اصلی پروژه برای اتصال به دیتابیس استفاده میکنیم

server.js

const ConnectDB = require("./configs/mongodb.config");

app.use(express.json());
app.use(express.urlencoded({ extended: true }));
ConnectDB();

// Routes, Others ...

Collection

Create Collection

model همون معادل table در دیتابیس‌های sql ای هست که توسط اسکیما ساخته میشود

در این قسمت ما یک collection را schema بهش اختصاص میدیم و میسازیمش

ما برای تمام model ها یک دایرکتوری با اسم models میسازیم و تمام مدل‌ها را درون آن قرار میدهیم. برای مثال برای مدل کاربران یک فایل با اسم users.mode.js میسازیم و داخل آن schema مرتبط به یوزرها رو تعریف میکنیم

models/user.model.js

const { Schema, model } = require("mongoose");

const UserSchema = new Schema(
  {
    username: { type: String, required: true, unique: true },
    password: { type: String, required: true },
  },
  {
    timestamps: true,
  },
);
const UserModel = model("user", UserSchema);
module.exports = UserModel;

برخی فلگ‌ها و محدودیت‌ها توی فیلدها میتونیم اعمال کنیم مثل required و .... برخیشون رو اینجا اوردیم

{
  "type" : String, // Boolean, Number, Schema, [String], [Number], ...
  "required": true,
  "unique": true,
  "trim": true,
  "minLength": 10,
  "maxLength": 12,
  "default": "default value"
}

Insert One Document

این متد معادل Insert درون دیتابیس‌های sql ای هست. یعنی یک داکیومنت به collection اضافه میکنیم

میتونیم با ۲ تا تابع create و یا insertOne این کارو انجام بدیم

create :

await ModelName.create({
  // fields ...
});

insertOne :

await ModelName.insertOne({
  // fields ...
});

برای مثال برای درج یک یوزر درون user collection ما به صورت زیر عمل میکنیم :

example

const result = await UserModel.create({
  username: "amirhossein",
  password: "iran12Sa@!3",
});

همچنین با insertOne هم میشه انجام داد

example

const result = await UserModel.insertOne({
  username: "amirhossein",
  password: "iran12Sa@!3",
});

مقدار result برابر نتیجه هست که شامل فیلد ساخته شده هست

result

{
  "username": "amir",
  "password": "ali",
  "_id": "69ad61b013e6bde575e146f0",
  "createdAt": "2026-03-08T11:46:56.960Z",
  "updatedAt": "2026-03-08T11:46:56.960Z",
  "__v": 0
}

همانطور که مشاهده میشود _id رو هم برگردونده و درواقع داکیومنت درج شده در collection رو به طور کامل برگردوند

Insert Many Document

با تابع insertMany چند داکیومنت اضافه میکنیم به کالکشن

await ModelName.insertMany([
  {
    // item1 ...
  },
  {
    // item2 ...
  },
  // ...
]);

برای مثال برای درست کردن چند داکیومنت برای کالکشن users میتونیم از کد زیر استفاده کنیم

example

const result = await UserModel.insertMany([
  {
    username: "amirhossein",
    password: "password1",
  },
  {
    username: "aliakbar",
    password: "password2",
  },
]);

مقدار result برابر آرایه‌ای از داکیومنت‌های ساخته شده است

result

[
  {
    "username": "amabazari",
    "password": "amierqw132",
    "_id": "69ad708e127cb6086ca34d00",
    "__v": 0,
    "createdAt": "2026-03-08T12:50:22.490Z",
    "updatedAt": "2026-03-08T12:50:22.490Z"
  },
  {
    "username": "amabazari2",
    "password": "amierqw132",
    "_id": "69ad708e127cb6086ca34d01",
    "__v": 0,
    "createdAt": "2026-03-08T12:50:22.491Z",
    "updatedAt": "2026-03-08T12:50:22.491Z"
  }
]

Find Document

همون وظیفه‌ی SELECT توی دیتابیس sql داره

await ModelName.find();

اگیر بخوایم یک آیتم برگردونه میتونی از findOne استفاده کنی که فقط یک آبجکت برمیگردونه

await ModelName.findOne();

توی این نمونه تمام داکیومنت‌های مدل ModelName رو برمیگردونه

میتونیم شرط بزاریم که چه داکیومنت‌هایی و چه بخش‌هایی از داکیومنت رو برگردونه

await ModelName.find({ conditions }, { returns });

میتونیم شرط بزاریم برای آیتم‌هایی که برمیگردونه برای مثال آیتم‌هایی رو برگردونه که password اشون برابر علی باشه

await UserModel.find({ password: "ali" });

بعضی کوئری‌ها هم میتونیم بزنیم

await UserModel.find({ age: { $gte: 18 } }); // greater than equal : age >= 18
await UserModel.find({ age: { $gt: 18 } }); // greater than : age > 18
await UserModel.find({ age: { $lte: 18 } }); // less than equal : age <= 18
await UserModel.find({ age: { $lt: 18 } }); // less than : age < 18
await UserModel.find({ age: { $not: 32 } }); // less than : age != 32
await UserModel.find({ age: { $regex: / regex / } }); // less than : age == regex

میتونیم شرط بزاریم

میتونیم بگیم چه مقدایری از داکیومنت رو میخوایم

برای مثال اگر من توی نتیجه فقط username رو بخوام باید بزنم :

example

const result = await UserModel.find({}, { username: true });

و مقدار result برابر زیر هست:

result

[
  {
    "_id": "69ad61b013e6bde575e146f0",
    "username": "amabazari"
  },
  {
    "_id": "69ad6e7913b9d8b9c2953343",
    "username": "amabazari2"
  }
]

نکته: همواره مقدار _id برگردونده میشود

Lean Document

به طور پیش‌فرض مقداری که برگردونده میشه شامل عبارت‌های زیادی هست اگر ما هنگام find کردن یک داکیومنت به انتها‌ی اون متد lean رو کال کنیم پرفورمنس MongoDB بالا میره و بهتر میتونه عمل بکنه و چیزایی که نیاز نداریم رو حذف میکنه

await ModelName.findOne(condition).lean();

توی این حالت خیلی پرفورمنس بالاتر میره

برای مثال برای پیدا کردن یک یوزر با موبایلش به صورت زیر عمل میکنیم

example

const user = await UserModel.findOne({ _id: id, mobile }).lean();

در اینجا مقدار خروجی user شامل آیتم‌هایی بهینه تر هست. دقت شود که یک ساختار داخلی هست و ما خیلی متوجهش نمیشیم

Delete Document

برای حذف داکیومنت استفاده میشه که هم میتونیم از deleteOne و هم از deleteMany استفاده کنیم

• deleteOne :

await ModelName.deleteOne({ condition });

• deleteMany :

await ModelName.deleteMany({ condition });

برای مثال برای حذف یک یوزرهایی که اسمشون برابر امیرحسین و سنشون از ۱۸ سال کمتر هست میتونیم از کد زیر استفاده کنیم

const result = await UserModel.deleteMany({
  name: "amirhossein",
  age: { $lt: 18 },
});

خروجی result ۲ مقدار برمیگردونه که دومی برابر تعداد داکیومنت‌هایی هست که حذف شدن

{
  "acknowledged": true,
  "deletedCount": 12
}

توی نمونه‌ی بالا یعنی ۱۲ داکیومنت از کالکشن user حذف شده

Update Document

برای آپدیت داکیومنت استفاده میشه که هم میتونیم از updateOne و هم از updateMany استفاده کنیم

• updateOne :

await UserModel.updateOne(condition, updates);

• updateMany :

await UserModel.updateMany(condition, updates);

توی condition درواقع باید مشخص کنیم چه داکیومنتی رو میخوایم آپدیت کنیم و توی updates باید مقادیر جدیدی که میخوایم رو طبق برخی اتتریبیوت ها بهش بدیم. برای مثال اگر میخوایم یک فیلدش رو عوض کنیم باید از $set : {} استفاده کنیم

برای مثال میخواهیم تمام کاربران زیر ۱۸ سال را پسوردشان رو عوض کنیم

const result = await UserModel.updateOne(
  {
    age: { $lt: 18 },
  },
  {
    $set: { password: "new password" },
  },
);

مقدار result هم فرمتی مثل زیر داره :

{
  "acknowledged": true,
  "modifiedCount": 1,
  "upsertedId": null,
  "upsertedCount": 0,
  "matchedCount": 1
}

در اینجا ما مقدار password را با استفاده از set عوض میکنیم. متد های دیگر مانند unset, push, min, max و ... وجود دارد که هرکدام کاربرد خودشون رو دارن.

Find One And

ما یک متد به فرمت findOneAnd داریم که مقدار داکیومنت رو قبل از اعمال تغییر برمیگردونه

برای مثال اگر ما findOneAndDelete بزنیم داکیومنت رو حذف میکنه و توی result مقدار داکیومنت قبل از حذف رو میده

یا ما findOneAndUpdate اگر بزنیم داکیومنت رو اپدیت میکنه و مقدار داکیومنت رو قبل از آپدیت برمیگردونه

برای مثال اگر بخوایم پسورد یک کاربر رو که mypass بوده رو به newpass تغییر بدیم و از findOneAndUpdate استفاده کنیم مقدار پسورد درون مقدار result برابر mypass یا همون پسورد قبل از آپدیت هست

مقدار حال حاضر :

{
  "_id": "69ad708e127cb6086ca34d00",
  "username": "amabazari",
  "password": "mypass",
  "__v": 0,
  "createdAt": "2026-03-08T12:50:22.490Z",
  "updatedAt": "2026-03-08T14:22:21.468Z"
}

کد آپدیت :

const result = await UserModel.findOneAndUpdate(
  {
    _id: "69ad708e127cb6086ca34d00",
  },
  {
    $set: { password: "newpass" },
  },
);

مقدار result:

{
  "_id": "69ad708e127cb6086ca34d00",
  "username": "amabazari",
  "password": "mypass",
  "__v": 0,
  "createdAt": "2026-03-08T12:50:22.490Z",
  "updatedAt": "2026-03-08T14:22:21.468Z"
}

همانطور که مشاهده میشود متد findOneAndUpdate ابتدا مقدار را پیدا میکند سپس درون result قرار میدهد و درنهایت آپدیت میکند